We wtorek mija 132. rocznica uchwalenia konstytucyjnej ustawy s±dowej, na mocy której powo³ano do istnienia S±d Obwodowy w ¦wiebodzinie. Do okrêgu kompetencyjnego S±du w ¦wiebodzinie zaliczono obrêb Toporów z powiatu kro¶nieñskiego, miasto Lubrza i ¦wiebodzin oraz kilka wsi i folwarków z terenu powiatu sulechowskiego.
S±d ¶wiebodziñski podlega³ organizacyjnie pod S±d Krajowy w Gubinie. W praktyce S±d Obwodowy w ¦wiebodzinie przej±³ czê¶æ terytorialnych i rzeczowych kompetencji by³ego S±du Powiatowego w Sulechowie, który zosta³ utworzony 1 kwietnia 1849 r. jako S±d Pañstwowy pierwszej instancji dla spraw cywilnych i karnych.
Utworzenie i siedziba S±du Obwodowego w ¦wiebodzinie zosta³a wybrana z kilku powodów. Od po³owy XVI w. w mie¶cie istnia³ S±d Miejski jako S±d Patrymonialny dla wsi bêd±cych w posiadaniu miasta oraz S±d Staro¶ciñski. Ponadto by³o one od kilku stuleci centrum ekonomicznym wspomnianego obrêbu. Obrêb ten wyró¿nia³ siê specyficznym uk³adem topograficznym, który zosta³ odziedziczony po by³ej do¶æ zwartej w³asno¶ci klasztornej i dopiero w 1815 r. zosta³ w³aczony do Rejencji Frankfurckiej w Prowincji Brandenburskiej.
Od 1849 r. do ¦wiebodzina przyje¿d¿a³ komisarz s±dowy z S±du Powiatowego w Sulechowie, który rozstrzyga³ miejscowe spory w zakresie przewidzianym dla tego rodzaju s±dów. W miarê postêpu procesu regulacji, zw³aszcza prawa w³asno¶ci gruntów i prawa niezbêdnego dla funkcjonowania gospodarki kapitalistycznej powiatowi komisarze s±dowi zmuszeni byli do sta³ego urzêdowania w ¦wiebodzinie.
Powstanie S±du w ¦wiebodzinie ¶wiadczy³o o konsekwentnym wprowadzeniu reform wymiaru sprawiedliwo¶ci zakoñczonych w 1896 r. nowym kodeksem cywilnym zw. Burgerliches Gesetzbuch. Zakoñczono w ten sposób proces wprowadzanej stopniowo reorganizacji i ujednolicenia s±downictwa w Niemczech prowadzonego od 1877 r. Podstaw± wymiaru sprawiedliwo¶ci sta³a siê trzystopniowa struktura. S±d pierwszej instancji, a takim by³ S±d Obwodowy w ¦wiebodzinie zajmowa³ siê terenowymi sprawami mniejszej wagi pañstwowej.
Zakres kompetencyjny S±du obejmowa³ podstawowe obszary prawne, które dotyczy³y znacz±cych grup mieszkañców o ni¿szym statusie ekonomicznym. Nale¿a³y do nich:
- sprawy cywilne, w tym spory z zakresu prawa cywilnego, które nie przekracza³y sumy 300 RM. Ponadto, bez wzglêdu na wysoko¶æ warto¶ci s±d rozstrzyga³ spory o dzier¿awy i wynajem, stosunków pracowniczych, nauki i s³u¿by, spory z zakresu stosunków podró¿y i przewozu, spory o szkody le¶ne i rolne, spory z zakresu prawa ma³¿eñskiego, opieki z tytu³u pokrewieñstwa i stosunków pozama³¿eñskich, z tytu³u do¿ywocia, obowi±zku wychowania i zaspokojenia na staro¶æ, z tytu³u postêpowañ wywo³awczych i ubezw³asnowolnieñ,
- sprawy sporne obywateli, w tym egzekucje o podzia³ maj±tku, kolaudacje w sprawach publicznych, prowadzenie rejestrów, licytacje i zarz±d przymusowy,
- sprawy karne, w tym sprawy o wykroczenia, przewinienia i przestêpstwa (zbrodnie). Do nich nale¿± sprawy kwalifikowane kar± do 10 lat wiêzienia. Ówczesne prawo karne okre¶la³o taki wymiar kary za "szczególne przypadki oporu", fa³szowania monet, gwa³tów, powtórnych kradzie¿y i rozbojów, w wyniku których nast±pi³y obra¿enia cia³a oraz sprawy kradzie¿y broni i fa³szowania walorów pieniê¿nych,
- sprawy z powództwa cywilnego, sk³adane na wniosek stron, w tym sprawy ksi±g gruntowych i akt gruntowych oraz prowadzenie ró¿nych rejestrów zwi±zków i spó³ek, rejestru maj±tku, rejestru handlowego, rejestru patentów i rejestry statków i pojazdów,
- w zakresie prawa spadkowego i podzia³ów spadkowych, w tym zapewnienie dziedziczenia i egzekucja zapisów testamentowych,
- w zakresie prawa rodzinnego ustalenia w sprawach opieki i kurateli, orzekanie o pe³noletno¶ci, ochrona sierot , uniewa¿nienia ma³¿eñstwa i sprawy przysposobienia.
Ponadto S±d w ¦wiebodzinie na wniosek stron potwierdza³ dzia³ania prawno - cywilne poszczególnych obywateli takich jak stwierdzenie prawomocno¶ci podpisu, o¶wiadczenie woli, pomoc prawna, potwierdzenie stanu w³adania, przyjmowanie protoko³ów, ustalanie akt stanu cywilnego, potwierdzanie wyst±pienia ze stowarzyszeñ religijnych i Ko¶cio³ów.
Ustawa o zgromadzeniach i stowarzyszeniach z 1908 r. zwiêkszy³a zadania s±dów obwodowych w tym zakresie. Na wniosek stron potwierdza³ dzia³ania prawno - cywilne poszczególnych obywateli takich jak stwierdzenie prawomocno¶ci podpisu, o¶wiadczenie woli, pomoc prawna potwierdzenie stanu w³adania, przyjmowanie protoko³ów, ustalanie akt stanu cywilnego, potwierdzanie wyst±pienia ze stowarzyszeñ religijnych i Ko¶cio³ów.
Ustawa o zgromadzeniach i stowarzyszeniach z 1908 r. zwiêkszy³a zadania s±dów obwodowych w tym zakresie. Kolejne zmiany w dzia³alno¶ci S±du wprowadzi³ w 1924 r. Bürgerliches Recht. Do istotnych zadañ S±du nale¿a³o wprowadzone w 1925 r. prawo o rewaloryzacji oraz prawo z 1933 r. o regulacji stosunków gospodarczych na wsi.
W okresie nazistowskim do zadañ s±du nale¿a³o równie¿ orzekanie o rasie aryjskiej oraz orzekanie o zagrodach dziedzicznych (Erbhofrecht). S±d sk³ada³ siê z dzia³u prezydialnego, w których obok kancelarii i sekretariatu znajdowa³a siê tak¿e kasa s±dowa, registratura i archiwum s±dowe. Sprawy rozpatrywa³ sêdzia w obecno¶ci co najmniej 2 ³awników, którzy stanowili kolegium s±dowe. Mo¿na przyj±æ, ¿e najd³u¿ej w dziejach S±du w ¦wiebodzinie funkcjonowa³y 2 sk³ady sêdziowskie.
Nale¿y zaznaczyæ, ¿e przy budynku s±dowym zorganizowano wiêzienie ¶ledcze. W ramach tego s±du od 1923 r. dzia³a³ s±d dla m³odocianych (Jugendgericht) oraz s±d do spraw dziedziczenia gospodarstw (Anerbegericht). W 1934 r. utworzono s±d do uznawania dziedziczno¶ci (Erbgesundheitsgericht), który pó¼niej orzeka³ w sprawach "aryjskich".
W 1935 r. utworzono kolejny s±d (Entschuldungsgericht), który zajmowa³ siê odd³u¿aniem wiêkszych gospodarstw rolnych. Zakoñczenie dzia³alno¶ci instytucji nast±pi³o w lutym 1945 r. wraz z nadej¶ciem wojsk Armii Czerwonej i ucieczk± personelu. W ¦wiebodzinie ocala³ gmach s±du i zgromadzona w nim dokumentacja.
(ap)
