W Polsce tezy Lutra by³y znane ju¿ w 1518 roku. Trafi³y one na podatny grunt - podobnie jak w Niemczech, tak i w Rzeczpospolitej szlachta, mieszczanie oraz ch³opi mieli silne poczucie krzywdy w stosunku do Ko¶cio³a Katolickiego, który nie do¶æ ¿e by³ postrzegany jako ten który cieszy³ siê ogromnymi przywilejami i w³adz±, to jeszcze pobiera³ bardzo uci±¿liwe daniny.
W Polsce szybko powstawa³y luterañskie wspólnoty. Jednak to nie luteranizm a kalwinizm mia³ najwiêkszy wp³yw na obraz polskiego protestantyzmu. Wp³ynê³a na to dzia³alno¶æ Jana £askiego i jego kontakty z Genew±. Silne by³y te¿ w Rzeczpospolitej wp³ywy reformatorów czeskich i morawskich.
Ju¿ w 1520 roku Zygmunt Stary wyda³ pierwszy dekret przeciwko ruchowi reformacyjnemu. Przez nastêpne trzydzie¶ci lat rozwija³ siê on niejako w podziemiu.
Liczne ograniczenia, takie jak rozbijaj±cy ma³opolskie zbory edykt Zygmunta Augusta z 1550 roku czy zabraniaj±cy ewangelikom pod gro¼b± kary ¶mierci zamieszkiwania na terenie Mazowsza dekret ksiêcia Janusza Mazowieckiego z 1525 roku, nie przeszkodzi³y jednak ma³ym pocz±tkowo wspólnotom we wzro¶cie i - po pocz±tkowym okresie wzajemnej niechêci - sprzymierzaniu siê ró¿nych od³amów protestantyzmu w walce o swoje prawa.
Efektem przymierza by³a podpisana w 1570 roku przez luteran, kalwinów i braci czeskich (od³am husytów) Ugoda Sandomierska, która doprowadzi³a do wspó³pracy miêdzy niemal wszystkimi g³ównymi wyznaniami protestanckimi. Wspólne dzia³anie doprowadzi³o do uchwalenia ju¿ w 1573 roku zapisu o "wiecznym pokoju miêdzy ró¿ni±cymi siê w wierze" - niezwyk³ej w ówczesnej w Europie uchwa³y zapewniaj±cej protestantom swobodê dzia³ania w zakresie spraw religijnych i w ¿yciu politycznym.
W najlepszych latach polskiej Reformacji, na polecenie Miko³aja Radziwi³³a dokonano rzeczy niezwyk³ej, po raz pierwszy t³umacz±c Stary i Nowy Testament na jêzyk polski bezpo¶rednio z jêzyków oryginalnych (wcze¶niejsze t³umaczenia by³y dokonywane na podstawie ³aciñskiej Vulgaty). Powsta³a w ten sposób Biblia Brzeska (zwana te¿ Bibli± Piñczowsk±).
95 tez Marcina LutraZawdziêczamy j± osobie Jana £askiego - najwybitniejszego polskiego dzia³acza ruchu reformacyjnego, jedynego Polaka którego wk³ad w rozwój europejskiego kalwinizmu upamiêtniono na pomniku reformacji w Genewie.
Biblia Brzeska by³a ogromnym osi±gniêciem polskich protestantów. Nigdy jednak nie sta³a siê dostêpna dla szerszych rzesz wiernych. Syn Miko³aja Radziwi³³a, po nawróceniu na katolicyzm wykupi³ i spali³ publicznie wiele egzemplarzy Biblii przet³umaczonej dziêki jego ojcu. Podobny los spotka³ inne kopie, tote¿ przez cztery wieki lat t³umaczenie to pozostawa³o praktyczne nieznane.
Dopiero kilka lat temu uda³o siê skopiowaæ na mikrofilmy a potem przepisaæ tekst Biblii Brzeskiej i rozpocz±æ stopniowe udostêpnianie go w formie elektronicznej. Kilkuosobowy zespó³ pracuj±cy spo³ecznie nad przepisywaniem tekstu ukoñczy³ ju¿ opracowywanie Nowego Testamentu. Ca³y tekst zosta³ udostêpniony miêdzy innymi na stronie internetowej. Trwaj± prace nad skopiowaniem i opublikowaniem w podobny sposób Starego Testamentu.
Choæ znacznie mniej liczni ni¿ w XVII czy nawet XIX wieku, polscy protestanci nadal aktywnie uczestnicz± we wspó³czesnych wydarzeniach, nie tylko religijnych. W¶ród 15 wspólnot religijnych, które dzia³aj± w Polsce na podstawie odrêbnych ustaw a¿ 6 ma korzenie protestanckie.
Ko¶ció³ Ewangelicko-Augsburski oraz Ewangelicko-Reformowany wywodz± siê bezpo¶rednio z czasów Lutra i Kalwina. Ko¶ció³ Ewangelicko - Metodystyczny oraz Ko¶ció³ Chrze¶cijan Baptystów powsta³y po tak zwanej Drugiej Reformacji. Nieco krótsz± historiê maj± Ko¶ció³ Zielono¶wi±tkowy i Ko¶ció³ Adwentystów Dnia Siódmego. W Polsce jest tak¿e zarejestrowanych wiele wspólnot pochodz±cych z ró¿nych nurtów poreformacyjnych.
Polscy protestanci anga¿uj± siê w dzia³alno¶æ ekumeniczn±. W³a¶nie ko¶cio³y poreformacyjne stanowi± trzon Polskiej Rady Ekumenicznej. Wspó³praca chrze¶cijañskich ko¶cio³ów bardzo widoczna jest na polu naukowym. Teologowie wielu wyznañ chrze¶cijañskich mog± kszta³ciæ siê w Chrze¶cijañskiej Akademii Teologiczna (ChAT) w Warszawie.
Oprócz sekcji prawos³awnej i starokatolickiej istnieje fakultet teologii ewangelickiej. Niektóre Ko¶cio³y posiadaj± w³asne seminaria biblijne, w których kszta³c± siê przyszli duchowni. Istniej± tak¿e miêdzywyznaniowe szko³y takie jak na przyk³ad wroc³awskie Biblijne Seminarium Teologiczne.
Liczne s± tak¿e protestanckie wydawnictwa, w¶ród nich najbardziej znane Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, wydawca drugiej co do popularno¶ci po katolickiej "Tysi±clatce" edycji Biblii - tak zwanej "Brytyjki".
Ko¶cio³y protestanckie anga¿uj± siê tak¿e w prace charytatywne. Diakonia Ko¶cio³a Ewangelicko-Augsburskiego wspólnie z katolickim Caritas i prawos³awnym Eleos rokrocznie organizuj± akcjê sprzeda¿y ¶wiec przed Bo¿ym Narodzeniem - Wigilijne Dzie³o Pomocy Dzieciom.
Ko¶cio³y protestanckie koordynuj± te¿ inn± akcjê przed¶wi±teczn± - "Gwiazdkow± Niespodziankê", czyli dostarczanie dzieciom z ubogich rodzin paczek przygotowanych przez ich rówie¶ników z krajów Europy Zachodniej.
Protestanckie organizacje charytatywne prowadz± te¿ pracê z niepe³nosprawnymi, wypo¿yczalnie sprzêtu rehabilitacyjnego, pomagaj± osobom starszym, samotnym i chorym, rodzinom dysfunkcyjnym, organizuj± kolonie dla dzieci. Czêsto w poszczególnych zborach dzia³aj± ¶wietlice dla dzieci i m³odzie¿y lub kluby dla osób samotnych, równie¿ spoza ko¶cio³a.
W Dzieñ Reformacji organizowane s± okoliczno¶ciowe nabo¿eñstwa, podczas których wierni skupiaj± siê na rozwa¿aniu siedmiu b³ogos³awieñstw z Kazania na Górze a tak¿e czytane s± fragmenty Konfesji Augsburskiej, podstawowej ksiêgi wyznaniowej luteranizmu, przytaczane s± fragmenty 95 tez Marcina Lutra.
W wielu parafiach, szczególnie na ¦l±sku Cieszyñskim, gdzie mieszka wiêkszo¶æ polskich luteran, organizuje siê zamiast nabo¿eñstw lub wraz z nimi tzw. Akademie Reformacyjne, podczas których przybli¿a siê wiernym oraz przyby³ym go¶ciom historiê Reformacji oraz dzisiejsze problemy i wyzwania dla ko¶cio³ów.
Na nabo¿eñstwach rozbrzmiewa znany na ca³ym ¶wiecie hymn "Warownym grodem jest nasz Bóg", skomponowany przez Marcina Lutra.
--
Polska.pl & Kosciol.pl
31 pa¼dziernika 1517 roku augustianin i teolog Marcin Luter przybi³ na drzwiach ¶wi±tyni w Wittenberdze 95 tez dotycz±cych reformy Ko¶cio³a. Na pami±tkê tego wydarzenia ko¶cio³y protestanckie obchodz± Dzieñ Reformacji.