Często bywa tak, że dłużnik zamiast płacić swój dług, nie robi tego. Jeśli roszczenie nie jest egzekwowane to dłużnik coraz bardziej przestaje liczyć się z tym, że będzie musiał ten dług oddać. Również wierzyciel o długu z czasem zapomina.
Aby taki stan niepewności nie trwał bez końca Kodeks cywilny przewiduje instytucję przedawnienia roszczeń, która pozwala dłużnikowi odmówić spełnienia świadczenia po upływie odpowiednio długiego okresu czasu.
Przedawnienie roszczeń regulują art. 117 - 125 Kodeksu cywilnego. Ogólnie mówiąc, przedawnienie roszczeń polega na tym, że po upływie określonego okresu (tzw. terminu przedawnienia) dłużnik może odmówić spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela. Jeżeli po upływie takiego okresu wierzyciel wniesie do sądu powództwo, w którym domagać się będzie spełnienia świadczenia, dłużnik może powołać się na zarzut przedawnienia, skutkiem czego będzie oddalenie powództwa.
Istotą zarzutu przedawnienia jest jednak to, że aby skutecznie z niego skorzystać należy go podnieść. Bez zgłoszenia tego zarzutu sąd rozpozna powództwo tak jakby przedawnienie nie nastąpiło. Przedawnienie nie powoduje jednak wygaśnięcia roszczenia, a jedynie możliwość uchylenia się przez dłużnika od spełnienia należnego świadczenia.
Przedawnione roszczenie nie może być przymusowo wyegzekwowane w drodze egzekucji. Jeżeli jednak dłużnik spełni świadczenie, to nie będzie mógł domagać się zwrotu świadczenia jako nienależnie spełnionego. Należy jednak pamiętać, że przedawnieniu podlegają wyłącznie cywilnoprawne roszczenia majątkowe. Są to roszczenia, których przedmiot oparty jest na stosunku cywilnoprawnym, a świadczenie dłużnika ma charakter majątkowy.
Przedawnieniu nie podlegają według Kodeksu cywilnego roszczenia o charakterze niemajątkowym, do których należą np. dobra osobiste. Nie podlegają tej instytucji także roszczenia procesowe oraz administracyjnoprawne. Niektóre roszczenia nie ulegają przedawnieniu, ale o tym decyduje wyraźny przepis ustawy. I tak nie ulega przedawnieniu żądanie ustalenia udziałów małżonków w majątku wspólnym lub roszczenie samoistnego posiadacza działki gruntu, na której wzniósł on budynek lub inne urządzenie.
Nie ulegają przedawnieniu roszczenia o zniesienie współwłasności, a także roszczenia właściciela o wydanie rzeczy przez osobę, która nią faktycznie włada bez tytułu prawnego, oraz roszczenia o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń, jeżeli oba te roszczenia dotyczą nieruchomości. Jak to zostało wyżej wskazane okres przedawnienia to okres czasu, po upływie którego dłużnik będzie mógł uchylić się od spełnienia świadczenia.
Co do zasady Kodeks cywilny wprowadza 10-letni okres przedawnienia roszczeń. Natomiast w przypadku roszczeń o świadczenia okresowe oraz związane z prowadzeniem działalności gospodarczej termin przedawnienia został skrócony do 3 lat. Świadczeniami okresowymi są m. in. świadczenia wynikające z umowy renty, dożywocia, najmu, dzierżawy, a także odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia.
Wskazane dwa podstawowe terminy przedawnienia znajdują zastosowanie wówczas, gdy przepis szczególny nie przewiduje inaczej. Aby ustalić, jaki jest termin przedawnienia, należy w pierwszej kolejności sięgnąć do przepisów regulujących kwestie przedawnienia dla danego stosunku prawnego, z którego to roszczenie wynika, a w przypadku braku takich regulacji ustalić termin przedawnienia na podstawie zasad ogólnych.
Przepisy szczególne mogą skracać lub wydłużać terminy przedawnienia. I tak dla przykładu roszczenia ze stosunku pracy ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat a z tytułu sprzedaży pomiędzy przedsiębiorcami 2 lata. W każdym przypadku biegu terminu mamy do czynienia z jego początkiem i końcem.
Początkowa datę stanowić będzie zazwyczaj data wymagalności świadczenia, np. data płatności na fakturze. Datą końcową będzie okres albo 3 albo 10 lat, zgodnie z tym co zostało wyżej wskazane. Przez odpowiedni okres czasu wierzyciel może skutecznie domagać się oddania długu czy spełnienia innego świadczenia przez dłużnika.
Jeżeli roszczenie będzie stwierdzone wyrokiem sądowym okres przedawnienia wynosi zawsze 10 lat od dnia uprawomocnienia się wyroku.
Mariusz Gontarek - Radca Prawny 
